طبقه بندی علمی دوزیستان

1 را میتوان به دو دستۀ «دوزیستان منقرض شده» و «دوزیستان زندۀ» حال حاضر تقسیم بندی کرد. دوزیستان کهنِ انقراض یافته، که به حالت فسیل و از روی صفات مهره هایشان شناخته شده اند، به چندین تیره تقسیم میشوند و به طور خلاصه برخی از مهمترینِ آنها بدین قرارند:

- راستۀ لپوسپوندیل یا پوک مهرگان. در این تیرۀ کوچک دوزیستانِ دوران پالئوزوئیک - که سابقاً در دستۀ استگوسفالها و جزو رده ها قرار میگرفتند - مهره ها نازک و حالت غلافی بوده است. اوروکوردیلوس یکی از همین دسته دوزیستانی است که دارای سری سه گوش، و دُمی بسیار بلند بوده که در عهد پنسیلوانین (حدود 323 تا 299 میلیون سال قبل مربوط به دورۀ کربونیفر زیست داشته است. فسیلهای این جنس هم در زمینهای زغال سنگی ایرلند یافت شدند. نیز دیپلوکالوس ، نوعی دوزیست اولیّه و منقرض شده ای از راستۀ لپوسپوندیل که از اوایل تا اواخر دورۀ پرمین (فاصلۀ زمانی حدود 299 تا 251 میلیون سال پیش در مناطقی از کرۀ زمین میزیسته است. این جانورِ حدوداً یک متری، دارای چهار پای کوتاه و نیز سری بومرنگ شکلِ متشکّل از دو استخوان یا زائدۀ شاخی مانندِ بلند در انتهای سر (یا جمجمه) بود، و شکل این سر مانع از آن میشد که شکارچیان بتوانند به راحتی آن را ببلعند .

- راستۀ تِمنوسپوندیل یا بریده مهرگان . مهره ها در این گروه از دوزیستان از قطعات مشخّص و مجزّا تشکیل شده بودند. زیرراستۀ اِستِرئوسپوندیل یا سخت مهرگان در این طبقه بندی جای دارد. در گذشته راستۀ تمنوسپوندیل و زیرراستۀ استرئوسپوندیل، در دو ردۀ جداگانۀ دوزیستان استگوسفال به حساب می آمدند.

این دسته از دوزیستان در دوران پالئوزوئیک تا اوایل مزوزئیک ، یعنی از اواخر پرمین تا اوایل کرتاسه بسیار متنوّع و بر سطح زمین پراکنده بودند. از میان دوزیستانِ راستۀ تمنوسپوندیل، میتوان از ایریوپس آرکِگوسوروس ، و بِرانشیوسوروس و مِتوپوسوروس نام برد.

- راستۀ دِگَردُم داران ، که حدود دو و نیم میلیون سال پیش منقرض شده است و در زیرردۀ نرم دوزیستان قرار دارد. همۀ دوزیستان امروزی نیز که تا به امروز دوام آورده و متنوّع شده اند، در این زیررده قرار میگیرند، و به طور سنّتی میتوان به سه راستۀ مهم تقسیم کرد، که البته هر کدام از این گروهها، خود به انواع دیگری نیز طبقه بندی میشوند. این سه راسته عبارتند از:

1- راستۀ دوزیستان بی دُم (یا انورایی ، که مجموعۀ قورباغهها، وزغها و فسیلهای شناخته شدۀ مربوط به آنها را در بر میگیرد. این راسته همچنین به سالیِنتیا یا پرشگران نیز معروف است . از میان انوراییهای منقرض شده، تِریادوباتراکوس ماسینوتی یکی از اولین دوزیستان بدون دُمی (انورایی) بوده که در زمان تریاس آغازین (حدود 250 میلیون سال پیش) زندگی میکرده است . تریادوباتراکوس حدود ده سانتیمتر طول داشت و احتمالاً همانند قورباغه ها و وزغها، از حشرات ساکن مردابها تغذیه میکرده است. عقیده بر این است که این جانور یکی از اجداد غوکان، یعنی قورباغه ها و وزغها نیز محسوب میگردد و احتمالاً از جِروباتراکوسها تکامل یافته است.

2- راستۀ دوزیستان دُم دار (یا کاتادا )، که میتوان از سَمَندَرها و خویشاوندان آنها نام برد . از میان سمندرهای معروف امروزی میتوان به: «سمندر آتشی» ، «سمندر غول پیکر چینی» ، «سمندر کوتولۀ آمریکای شمالی» ، «سمندر سیاه آلپ» ، «سمندر لرستانی» ، و غیره اشاره کرد. کاروروس که فسیلهایش در قزاقستان به دست آمدند، از آن دسته از دوزیستانی هستند که دیرینه شناسان را بر آن داشت که چنین احتمال دهند آنها از وابستگان کهن یا از اجداد سمندرها به شمار میروند. کاروروس جانوری سمندر مانندِ کوچکِ اواخر عصر ژوراسیک بود که حدود 20 سانتیمتر طول داشت، و چون ساختار بدنش بسیار مشابه آناتومیک بدن سمندرهای مدرن است ، لذا عقیده بر آن است که او جزو یکی از قدیمیترین سمندرهای شناخته شده میباشد.

امّا در رابطه با نحوۀ تکامل سمندرها و قورباغه ها، چگونگی جدایی این دوزیستان از یکدیگر، و نیز علّت تفاوت فاحش ساختمان بدنی آنها اطلاعات چندانی در دست نیست؛ امّا گروهی از دیرینه شناسان کانادایی با بررسی سنگواره ای 290 میلیون ساله با نام علمی جروباتراکوس هوتونی ، نتیجه گرفتند که این فسیل مربوط به یک «قورباغه سمندر» است و میتواند «حدّ واسط قورباغه و سمندر آبی» یا «حلقۀ گمشدۀ تکامل این دو دوزیست» باشد . این محققان معتقدند این کشف، بهترین شاهد تکامل دوزیستان است و نشان میدهد که قورباغه ها و سمندرها بین فاصلۀ زمانی 275 تا 240 میلیون سال قبل از هم جدا شده اند.

3- راستۀ دوزیستان بدون دست و پا یا کِرمی شکل (سیسیلیَنها )، که سمندرهای کرمی یا ماری شکل و خویشاوندان آنها (مثل سمندر کور غاری) را شامل میگردد (با سمندرهای ذکر شده در راستۀ دوزیستان دُم دار یا کاتادا اشتباه نشود). این گروه از دوزیستان پاهای خود را به مرور زمان و طی فرآیند فرگشت از دست داده اند و بدنشان هم به شکل بدن کرمها و یا مارها تکامل یافته است. به همین خاطر این راسته به برهنه ماران نیز شناخته میشود، و در حال حاضر هم احتمالاً فقط در مناطق استوایی یافت میشوند. ایکتیوفیس نمونۀ زندۀ این دوزیستان کرمی شکل محسوب میشود، ولی یکی از اولین خویشاوندان شناخته شدۀ این دوزیستان عجیب و غریب، اِئوسیسیلیا میکروپودیا نام داشت که بقایایش از «سازند کاینتا» واقع در ایالت آریزونای آمریکا کشف شدند. قدمت این سازند به اوایل عصر ژوراسیک ، یعنی حدوداً بین 199.5 تا 175.5 میلیون سال قبل میرسد. این موجود برخی از ویژگیهای خود را با سمندر و نیز با یک جنس از دوزیستانِ لپوسپوندیلِ انقراض یافته موسوم به میکروسور به اشتراک گذاشته است. اندازۀ این حیوان کوچک و حدود 15 سانتیمتر بود، و بر خلاف سیسیلینهای مدرن، که ماری شکل و بدون دست و پا هستند، آنها دست و پاهایی بسیار کوچک اما با فاصلۀ زیاد از هم و نیز بدنی کشیده و طویل با دُمی کوتاه داشت. چشمهایش هم نسبت به دوزیستان سیسیلین امروزی توسعه یافته تر بود.